Um ráðuneytið

Verkefni, skipulag og stefna

Aðgerðir stjórnvalda í umhverfismálum eiga sér um aldarlanga sögu. Fyrstu skrefin voru stigin á þessu sviði fyrir rúmri öld þegar vinna við landgræðslu og skógrækt hófst hér á landi. Lög um náttúruvernd voru fyrst sett árið 1956, en áður höfðu verið í gildi lög og reglur um friðun tiltekinna dýrategunda og stjórn veiða.

Með stofnun umhverfisráðuneytisins árið 1990 jókst samræming á sviði umhverfismála innan stjórnsýslunnar. Markmið umhverfisráðuneytisins er að styrkja umhverfisvernd og sjálfbæra þróun, efla samvinnu ráðuneyta og stofnana og samræma aðgerðir þeirra á þessum sviðum.

Frá stofnun ráðuneytisins hafa stórstígar endurbætur verið gerðar á löggjöf og stefnumótun í umhverfismálum. Ýmsar alþjóðlegar skuldbindingar hafa haft mikil áhrif þar á, ekki síst aðild Íslands að EES-samningnum.

Ráðuneytið fer með mál er varða náttúruvernd, friðlýsingar, dýravernd, veiðistjórn, mengunarvarnir, eiturefnaeftirlit, loftslagsmál, líffræðilega
fjölbreytni, skógrækt, landgræðslu, skipulagsmál, landmælingar, byggingarmál, brunavarnir, veðurþjónustu, vatnamælingar, ofanflóð, náttúruvá, umhverfisrannsóknir og umhverfisvöktun svo og fræðslu á sviði umhverfismála.

Ráðuneytið fer með alþjóðlegt samstarf á sviði umhverfismála í samvinnu við utanríkisráðuneytið.

Starfsmenn umhverfisráðuneytisins eru rúmlega 30 og skiptist starfsemi ráðuneytisins í þrjár skrifstofur: skrifstofu stefnumótunar og alþjóðamála, skrifstofu laga og stjórnsýslu og skrifstofu fjármála og rekstrar.

Umhverfisráðuneytið leggur ríka áherslu á náið samráð við Alþingi, sveitarfélög, atvinnulíf og félagasamtök þegar unnið er að gerð laga, reglugerða og stefnumótandi áætlana.

Stjórntæki

Lög og reglur, hagrænir hvatar, fræðsla og upplýsingagjöf eru þau stjórntæki sem helst eru notuð á sviði umhverfismála. Á undanförnum árum hefur umhverfisráðuneytið unnið að endurskoðun og samræmingu umhverfislöggjafar með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Meðal stefnumarkandi laga á sviði umhverfismála má nefna lög um náttúruvernd, lög um hollustuhætti og mengunarvarnir, lög um mat á umhverfisáhrifum og lög um varnir gegn mengun hafs og stranda.

Stefnumarkandi áætlanir gegna mikilvægu hlutverki við stjórnun umhverfismála. Fjölmargar slíkar áætlanir hafa verið unnar á vegum ráðuneytisins og samþykktar af ríkisstjórn eða Alþingi. Dæmi um slíkar áætlanir eru stefnumörkun um sjálfbæra þróun, náttúruverndaráætlun, stefnumörkun um líffræðilega fjölbreytni og stefnumörkun í loftslagsmálum.

Hagræn stjórntæki á sviði umhverfismála hafa verið innleidd, s.s. með álagningu spilliefnagjalds, úrvinnslugjalds og skilagjalds á einnota drykkjarumbúðir. Stefnt er að því að innleiða fleiri hagræn stjórntæki á næstu árum, m.a. með því að breyta skattlagningu á samgöngur og koma á viðskiptum með heimildir til að losa gróðurhúsalofttegundir.

Fræðsla um umhverfismál fer fram á öllum stigum skólakerfisins, allt frá leikskólum til háskóla í samræmi við eðli hvers skólastigs. Töluvert hefur verið gefið út af námsefni í umhverfismennt á undanförnum árum.

Alþjóðlegt samstarf

Mörg helstu umhverfisvandamál mannkyns eru alþjóðlegs eðlis og verða ekki leyst nema með víðtækri alþjóðlegri samvinnu. Þess vegna hefur vægi umhverfismála aukist til muna í alþjóðlegu starfi á síðari árum og mikill árangur hefur náðst á ýmsum sviðum, s.s. í baráttunni við eyðingu ósonlagsins.

Baráttan við loftslagsbreytingar af mannavöldum er það viðfangsefni sem nú ber hæst. Umhverfisráðuneytið hefur umsjón með framkvæmd Loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna og Kýótó-bókuninni og alþjóðlegu starfi sem þeim tengist.

Aðildin að Evrópska efnahagssvæðinu er án efa sú alþjóðlega samvinna sem hefur mest bein áhrif á Íslandi. Löggjöf Evrópusambandsins á sviði umhverfismála er lagalega bindandi fyrir Ísland, m.a. hvað varðar mengunarvarnir og notkun og meðferð eiturefna.

Norræna ráðherranefndin er helsti vettvangur norræns samstarfs. Samstarf norrænna umhverfisráðherra byggist á sérstakri framkvæmdaáætlun í umhverfismálum.

Á nokkrum sviðum hefur Ísland haft forystu um og tekist að hafa rík áhrif á alþjóðlegt samstarf á sviði umhverfismála. Ber þar hæst aðgerðir gegn mengun hafsins og takmarkanir á notkun þrávirkra lífrænna efna. Einnig hefur Ísland ásamt öðrum Norðurlöndum beitt sér ötullega gegn losun geislavirks úrgangs í hafið.

Umhverfisstefna

Eitt af markmiðum umhverfisráðuneytisins er að vera í fararbroddi í vistvænum rekstri og hefur ráðuneytið í því skyni sett sér umhverfisstefnu. Starfsfólk ráðuneytisins framfylgir umhverfisstefnunni og sýnir gott fordæmi með því að leggja sitt af mörkum í þágu sjálfbærrar þróunar.

Samkvæmt stefnunni heldur umhverfisráðuneytið grænt bókhald og gefur út ársskýrslur um stöðu umhverfismála í ráðuneytinu. Þá er lögð áhersla á að kaupa umhverfismerktar vörur, draga úr myndun úrgangs og endurvinna þann úrgang sem til fellur.