Ávarp umhverfisráðherra á Degi umhverfisins 25. apríl 2009

Kæru gestir – til hamingju með daginn!

Í dag, 25. apríl, er dagur umhverfisins og sem umhverfisráðherra þykir mér sérstaklega ánægjulegt að forsjónin skuli hafa komið því þannig fyrir að þessi dagur skyldi hafa orðið fyrir valinu sem kjördagur. Sérstaklega á svona viðsjárverðum tímum, þegar græðgi og hvers kyns ofneysla hafa keyrt okkur inn í öngstræti kreppu þar sem við erum krafin um að horfast í augu við mistök undangenginna ára og áratuga, endurmeta líf okkar og grundvöllinn sem við ætlum að byggja framtíð okkar og barnanna okkar á.

Dagur umhverfisins er haldinn hátíðlegur 25. apríl ár hvert, á fæðingardegi Sveins Pálssonar, fyrsta náttúrufræðings Íslands, sem fæddist árið 1762. Það má með sanni segja að Sveinn hafi verið guðfaðir hugmyndafræðinnar um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi, þó útgangspunktur hans hafi verið annar en þeirra sem hófu þetta hugtak til vegs á níunda áratug síðustu aldar.

Á kjördegi er mér hugleikið hversu mikilvægt það er að vekja þjóðina til vitundar og skilnings á hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar. Segja má að furðu lítið hafi farið fyrir sjálfbærri þróun í kosningabaráttunni og satt að segja hvarflar stundum að mér að fjölmiðlamönnum finnist það svona heldur til trafala að láta svona flókin hugtök þvælast inn í umræðuna. Já, þeim, sem ekki hafa lagt sig eftir því að skilja hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar kann af finnast hugtakið flókið. En þeim fjölgar sem betur fer hratt sem átta sig á því hversu sáraeinföld skilaboðin eru. Það voru skammtímahagsmunir og óhóf sem komu okkur í kreppu, leiðin út liggur í gegnum meðvitund um heildarmyndina. Vitundin um að við erum aðeins eitt mannkyn, sem hefur einungis eina jörð til umráða, eitt haf, einn lofthjúp. Vitundin um að það erum við sem berum ábyrgð á að koma þessum grunnforsendum lífsins heilum í faðm barnanna okkar og barnabarnanna.

Ég gleðst í dag yfir því að ég skuli hafa fengið tækifæri til að sinna starfi umhverfisráðherra sl. 80 daga. Þann tíma hef ég lagt mig fram um að sinna umhverfistengdum verkefnum ráðuneytisins af alúð. Ég er sérstaklega stolt af því að hafa getað staðfest með undirritun minni stefnu um vistvæn innkaup. Sérstaklega þegar haft er í huga hversu gríðarlega áhrif innkaup okkar og neysla hefur á lífríki jarðar. Samningarnir sem alþjóðasamfélagið gerði í Ríó 1992, Ríó-yfirlýsingin, loftslagssamningurinn og samningurinn um líffræðilegan fjölbreytileika eru grundvöllur þeirrar stefnumótunar. Þeir geta líka verið grunnurinn undir enduruppbyggingu samfélagsins á næstu mánuðum og árum. Hugmyndirnar um fjölbreytt lífríki eiga sér samsvörun í atvinnulífinu. Við þurfum að vera meðvituð um mikilvægi fjölbreyttrar atvinnuuppbyggingar, leggja áherslu á stuðning við fjölbreytta nýsköpun og vöxt og viðgang lítilla og meðalstórra fyrirtækja.

Forsvarsmenn sjö fyrirtækja munu kynna starfsemi sína hér í dag, fyrirtækja sem ég tel að geti orðið í hópi þeirra sem munu leiða þá sjálfbæru atvinnuuppbyggingu sem þjóðin þarf að takast á hendur. Þetta eru fyrirtæki sem virkja hugvitið til að spara orku og draga úr mengun, fyrirtæki sem nýta óspillta náttúru til að laða að ferðamenn og fyrirtæki sem nýta náttúrulegar afurðir til að framleiða gæðavörur. Sum þessara fyrirtækja eru að stíga sín fyrstu skref en önnur hafa þegar náð miklum árangri.

Mig langar til að nýta þetta tækifæri og minnast sérstaklega á eitt þessara fyrirtækja. Það er Marorka, sem þróar tækni til að draga úr orkunotkun skipa, jafnt fiskiskipa sem þeirra skipa sem sigla um úthöfin. Síðastliðið haust náði fyrirtækið þeim góða árangri að vinna umhverfis- og náttúruverðlaun Norðurlandaráðs, ég var stolt af því að vera viðstödd verðlaunaafhendinguna í Osló. Í rökstuðningi dómnefndar verðlaunanna sagði meðal annars: ,,Marorku hefur á einstakan hátt tekist að sameina rannsóknir og framleiðsluþróun sem mun til lengri tíma hafa jákvæð áhrif á loftslag jafnframt því að framleiðslan mun skila hagnaði." Ennfremur segir í rökstuðningnum: ,,Bent hefur verið á það að undanförnu að losun frá siglingaiðnaðinum sé veruleg og valdi áhyggjum. Uppfinning Marorku mun nýtast til að minnka þetta alþjóðlega vandamál."

Sem sagt – íslenskt hugvit er notað til að leysa hnattrænan umhverfisvanda og um leið eru sköpuð græn störf hér á landi. Það er sú forskrift sem ég tel að íslenska þjóðin ætti að vinna eftir á komandi árum. Nágrannaþjóðir okkar leggja sig nú fram við að skapa atvinnutækifæri á sviði vistvænnar nýsköpunar, þróunar og þjónustu. Umsvif á þessu sviði munu aukast mikið á næstu árum og er því spáð að markaðir fyrir umhverfisvænar vörur og þjónustu muni tvöfaldast fram til 2020. Það eru tækifæri af þessu tagi sem við eigum að leggja okkur eftir hér á landi. Það eru þess konar störf sem við eigum að skapa grundvöll fyrir, svo við finnum fyrir því við séum að leggja eitthvað af mörkum. Leggjum okkar lóð á vogarskálar umhverfisverndar.

Hið opinbera getur stutt við þessa þróun á margvíslegan hátt. Fjölþætt menntun, þekking og rannsóknir skapa þar undirstöðuna. Einnig er mikilvægt að birta græna þjóðhagsreikninga og endurskoða skattkerfið þannig að taka megi í áföngum upp græna skatta. Ég nefndi áðan stefnuna um vistvæn innkaup hins opinbera. Ég er sérstaklega stolt af því að hafa átt þátt í að koma henni á, þar sem hún mun eiga sinn þátt í að breyta heiminum. Íslenska ríkið kaupir vörur, þjónustu og verk fyrir meira en 100 milljarða króna á ári sem er um fjórðungur af útgjöldum ríkisins. Með því að hafa umhverfissjónarmið að leiðarljósi við þessi innkaup, getur ríkið komið miklu til leiðar í umhverfismálum og þar á meðal skapað græn störf. Með skýrum kröfum um umhverfissjónarmið stuðlar ríkið að því að fyrirtækin bjóði fram nýja, betri og umhverfisvænni valkosti. Á alþjóðlegri ráðstefnu um vistvæn innkaup, sem varð umgjörð undirritunar vistvænu innkaupastefnunnar okkar, kom fram að innkaupastefna af þessu tagi gæti á endanum dregið úr losun gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu um 70%! Slík eru áhrifin.

Kæru gestir, vonandi mun þetta málþing hvetja okkur til góðra verka á þessu sviði og héðan munum við bera út boðskapinn um meðvitaða neyslu og endurreisn atvinnulífsins á gildum sjálfbærrar þróunar. Ég vil að lokum þakka Nýsköpunarmiðstöð Íslands og Félagi umhverfisfræðinga fyrir að skipuleggja þetta málþing með okkur í umhverfisráðuneytinu. Innilega til hamingju með Dag umhverfisins.