Ávarp umhverfisráðherra í afmælisfagnaði Stofnunar Vilhjálms Stefánssonar

Góðir gestir,

Það er mér ánægja að flytja ávarp á þessarri afmælisdagskrá Stofnunar Vilhjálms Stefánssonar, nú þegar hún fyllir fyrsta tuginn á starfsævi sinni. Ég tel að afmælisbarnið sé bráðgert og bragglegt og geti horft björtum augum fram á unglings- og fullorðinsár. Ég segi þetta ekki eingöngu vegna þess að umhverfisráðherra þykir vænt um króann, heldur mun ég færa rök fyrir máli mínu í þessu erindi.

Ég ætla ekki að rekja hér í löngu máli aðdragandann að því að stofnunin var sett á fót, en hún var einfaldlega tímabær í lok síðustu aldar. Augu manna víða um heim beindust þá í auknum mæli að Norðurslóðum, ekki síst vegna umhverfisbreytinga. Mengun af völdum efna á borð við þungmálma og þrávirk lífræn efni var víða mikil, hún ógnaði lífríki og heilsu manna órafjarri uppsprettum og sýndi fram á nauðsyn þess að stemma stigu við henni. Ekki síðri athygli beindist að örri hlýnun á norðurheimskautssvæðinu og hopun hafíss, sem var og er líklega skýrasta birting loftslagsbreytinga af mannavöldum á jarðkringlunni. Enn og aftur voru það athafnir manna sunnar á hnettinum sem breytingunum ollu, en jafnframt varð ljóst að umhverfisbreytingar á Norðurslóðum varða alla heimsbyggðina. Ef Grænlandsjökull fer að bráðna ört þá er það ógn við íbúa láglendra hitabeltiseyja og íbúa við ósa Nílar og Ganges-fljóta. Ef siglingaleiðir opnast norðan Rússlands og Kanada, þá getur það haft djúpstæð efnahagsleg og pólitísk áhrif víða um heim.

En Norðurslóðir eru ekki einungis stórbrotin og hrjóstug náttúra, ís og kuldi. Þar býr fólk. Íbúum Norðurslóða er gagnlegt að vinna saman að lausn umhverfisvanda og annarra viðfangsefna og læra hver af öðrum. Þíða í samskiptum austurs og vesturs eftir lok kalda stríðsins gerði mögulegt að setja Norðurskautsráðið á fót, þar sem ríkin átta sem staðsett eru nyrst á jarðkúlunni eiga vettvang fyrir samstarf, auk samtaka frumbyggja, en virk þátttaka þeirra markar ráðinu nokkra sérstöðu og er því mikill styrkur.

Mannlíf á Norðurslóðum hefur verið meginviðfangsefni Stofnunar Vilhjálms Stefánssonar frá stofnun hennar, enda var Vilhjálmur sá landkönnuður sem gerði sér mest far um að kynna sér menningu frumbyggja hánorðursins og læra af henni. Frásagnir Vilhjálms af „heimskautalöndunum unaðslegu“ hafa vafalaust komið mörgum spánskt fyrir sjónir, sem heyrðu hetjusögur annarra heimskautafara af ógurlegum mannraunum í helköldu og fjandsamlegu umhverfi. En Vilhjálmur sýndi fram á að ef menn lærðu af umhverfi sínu og legðu sig fram um að lifa í sátt við náttúruna, þótt hún ætti sínar óblíðu hliðar, þá farnaðist mönnum vel.

Það er styrkur fyrir stofnunina að bera nafn Vilhjálms Stefánssonar. Hann var merkur landkönnuður með heillandi sýn á viðfangsefni sitt, en það er líka ánægjulegt að stofnun á Íslandi skuli bera nafn eins þekktasta sonar íslensku byggðarinnar í Kanada. Tengsl Íslands og Kanada eru sterk og góð og ég veit að Stofnun Vilhjálms Stefánssonar á þátt í að efla þau. Farandsýning um ævi og störf Vilhjálms hefur verið eitt af verkefnum stofnunarinnar frá byrjun, hún hefur farið víða við góðan orðstír og áform eru um frekari landvinninga þar. Þá ber að geta þess hér að ekkja Vilhjálms, Evelyn Stefánsson Nef, hefur reynst stofnuninni góður vinur og bakhjarl.

Eitt af meginverkefnum stofnunarinnar á liðnum áratug var að taka saman yfirlitsskýrslu um mannlíf á Norðurslóðum fyrir Norðurskautsráðið og var það verkefni réttnefnt flaggskip formennsku Íslands í ráðinu 2002-2004. Áður höfðu komið út miklar skýrslur um náttúru Norðurslóða og kominn tími til að gera sams konar úttekt á samfélögum þar og helstu málefnum sem brenna á þeim. Skemmst er frá því að segja að það verk markaði nokkur tímamót og er í dag notað sem kennslugagn í Háskóla Norðurslóða og er viðurkennt af Sameinuðu þjóðunum sem svæðisskýrsla, sem styður árlega hnattræna úttekt stofnunarinnar um ástand og þróun ríkja heims. Skýrslan hefur verið þýdd á rússnesku og á grunni hennar er unnið að gerð vísa um þróun samfélaga norðursins, verk sem er leitt af Stofnun Vilhjálms Stefánssonar.

Stofnun Vilhjálms Stefánssonar er með fjölmörg önnur verkefni í vinnslu og bígerð og af þeim lista mætti ætla að um væri að ræða stóra vísindastofnun. Það er þó ekki svo, hvað mannskap varðar eða fjármagn. Hér er byggt meira á gæðum en magni. Starfsfólk Stofnunar Vilhjálms Stefánssonar á hrós skilið fyrir ötult vísindastarf og fyrir að byggja upp nafn stofnunarinnar og gott tengslanet við sambærilegar stofnanir og fræðimenn í öðrum löndum.

Ég held að það sé líka gæfa stofnunarinnar að hún hefur skotið rótum í frjóum jarðvegi hér á Akureyri. Hér hefur hún stuðning af sambýli við Háskólann á Akureyri, ýmsar vísindastofnanir og skrifstofur tveggja verkefna Norðurskautsráðsins um vernd lífríkis og umhverfis hafsins. Það er ekki bara við hæfi að Norðurslóðastofnun sé til húsa í höfuðstað Norðurlands, heldur hefur hér verið byggð upp góð umgjörð fyrir störf stofunarinnar og hér er akademískt samfélag sem er bæði þiggjandi og gefandi fyrir Stofnun Vilhjálms Stefánssonar. Bara til að nefna eitt dæmi, þá býður Háskólinn á Akureyri upp á alþjóðlegt nám í lögfræði með áherslu á Norðurslóðir, hið fyrsta sinnar tegundar í heiminum og í því eru nú 18 nemendur, þar af helmingurinn útlendingar. Starfsfólk stofnunarinnar kennir við Háskólann og gott bókasafn SVS kemur nemendum í Norðurslóðafræðum í góðar þarfir.

Ég vil sérstaklega geta þess stuðnings sem Akureyrarbær hefur veitt ekki bara stofnuninni, heldur öllu samstarfi Íslands á sviði Norðurslóða. Akureyri er þátttakandi í samstarfi borga og héraða á Norðurslóðum og hefur stutt margvíslegt samstarf og viðburði tengdu því. Það er mikið ánægjuefni hve vel hefur tekist til við gera Akureyri að miðstöð Norðurslóðafræða og samstarfs á Íslandi.

Ég vildi gjarnan geta fært Stofnun Vilhjálms Stefánssonar hér einhvern veglegan afmælisglaðning, en nú eru óvissutímar í íslensku þjóðlífi og erfitt að finna efni til dýrra gjafa. Það er heldur ekkert bruðl í þessarri afmælisveislu – hér er allt á þjóðlegum og sjálfbærum nótum – og vissulega er full ástæða til þess að gera sér glaðan dag og fagna á þessum tímamótum. Augu manna munu áfram beinast að Norðurslóðum á komandi árum; þar bíða bæði ógnir og tækifæri í þeim breytingum sem eru að verða á umhverfi og samfélögum. Það er okkur mikils virði að búa að góðri þekkingu og samböndum á sviði fræða og stjórnmála við stefnumótun og samskipti við nágrannalöndin. Stofnun Vilhjálms Stefánssonar getur verið stolt af árangri sínum hingað til og henni fylgja góðar óskir og fyrirheit um áframhaldandi stuðning umhverfisráðuneytisins og íslenskra stjórnvalda til góðra verka í framtíðinni.

Takk fyrir,