Ávarp umhverfisráðherra á málþingi um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda
Ágætu ráðstefnugestir.
Ég þakka fyrir að fá að ávarpa þetta málþing, en hér er ætlunin að fjalla um hvort löggjöf um mat á umhverfisáhrifum hafi leitt til þess að dregið hafi úr neikvæðum umhverfisáhrifum framkvæmda. Einnig verður leitast við að svara þeirri spurningu hvort lögin hafi náð þeim markmiðum sínum að stuðla að upplýstri ákvörðunartöku með aðkomu almennings.
Ég tel mikilvægt á þessum tímamótum, 70 ára afmælisári Skipulagsstofnunar, að skýra rætur og tilgang laga um mat á umhverfisáhrifum. Krafan um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda kemur fyrst fram í samþykktum ríkja heims á heimsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Rio de Janeiro sumarið 1992. Aðildarríki Evrópusambandsins og EES samningsins samþykktu í kjölfarið sameiginlegar reglur í Evrópulöggjöf sinni um að meta skuli umhverfisáhrif tiltekinna framkvæmda sem taldar eru geta haft veruleg áhrif á umhverfið. Reglurnar eru einar af meginreglum umhverfisréttar og hluti af þjóðréttarskuldbindingum sem Ísland tók á sig með aðild sinni að EES samningnum.
Lög um mat á umhverfisáhrifum tóku gildi 21. maí 1993. Lögunum hefur verið breytt tvívegis, fyrst árið 2000 þegar meðal annars voru tilgreindar þær framkvæmdir sem skylt er að tilkynna til Skipulagsstofnunar sem síðan ákveður hvort meta skuli umhverfisáhrif þeirra, svokallaðar 2. viðauka framkvæmdir. Lögunum var svo breytt aftur 2005 en þá var m.a. endurskoðað hlutverk Skipulagsstofnunar að fallast á framkvæmdir eða hafna þeim með tilliti til umhverfisáhrifa. Tilgangur þessara breytinga var að gera framkvæmd matsins líkari því sem þekkist meðal nágrannaþjóða og í samræmi við tilskipanir sem lögin byggjast á.
Meginmarkmið mats á umhverfisáhrifum framkvæmda er að lágmarka eins og kostur er neikvæð umhverfisáhrif þeirra. Það er gert með því að draga fram og lýsa á hlutlægan hátt megin umhverfisáhrifum viðkomandi framkvæmdar, þannið að leyfisveitendur eins og sveitarfélög, séu eins vel upplýstir og hægt er um hugsanleg umhverfisáhrif og að þeir geti kynnt sér þau og tekið afstöðu til þeirra áður en leyfi eru veitt. Ennfremur er það markmið að leyfisveitendur geti eftir atvikum sett skilyrði fyrir leyfinu til að lágmarka umhverfisáhrif framkvæmdarinnar. Lögunum er því ætlað að bæta ákvarðanatöku um nýtingu lands og auðlinda.
Mikilvægt er að gera sér grein fyrir að mat á umhverfisáhrifum er ekki ætlað að vera tæki til að banna eða leyfa tilteknar framkvæmdir. Þær ákvarðanir eru í höndum leyfisveitenda sem þeim ber að taka á grundvelli álits Skipulagsstofnunar um umhverfisáhrif viðkomandi framkvæmdar. Leyfisveitendum er þannig falin mikil ábyrgð ekki síst ef niðurstaða álitsins er sú að umhverfisáhrif framkvæmdar séu talin veruleg. Hinn megintilgangur mats á umhverfisáhrifum er að gefa almenningi kost á að kynna sér líkleg umhverfisáhrif framkvæmdarinnar og gera athugasemdir þar við og þannig að hafa þannig bein áhrif á ákvörðunarferlið. Mat á umhverfisáhrifum er því lýðræðislegt ferli þar sem tryggt er að sjónarmið almennings fái að koma fram við einstakar framkvæmdir allt frá tillögugerð þar til framkvæmdin er komin í endanlega mynd.
Hlutverk Skipulagsstofnunar í mati á umhverfisáhrifum er afar þýðingarmikið. Stofnunin leiðbeinir framkvæmdaraðilum um gerð matsins og gegnir því hlutverki að draga fram upplýsingar frá framkvæmdaraðila, sérfræðistofnunum, almenningi og öðrum hagsmunaaðilum um umhverfisáhrif framkvæmdar. Skipulagsstofnun er samræmingaraðili í matsferlinu og henni ber að lýsa á hlutlægan hátt umhverfisáhrifum framkvæmda og draga saman heildarlýsingu á þeim áhrifum.
Ég tel afar mikilvægt að fyrir hendi sé einn aðili sem hafi framangreint hlutverk með höndum gagnvart þeim fjölmörgu leyfisveitendum sem taka ákvarðanir um hvort leyfa eigi framkvæmdir. Skipulagsstofnun hefur leyst þetta flókna og erfiða verkefni afar vel af hendi. Hlutverki umhverfisráðherra var breytt með lögum árið 2005 þar sem ekki er lengur gert ráð fyrir að hann úrskurði um umhverfisáhrif framkvæmda í kæruferli. Ég er þeirrar skoðunar að þetta hafi verið rétt skref og í samræmi við þær tilskipanir sem lög um mat á umhverfisáhrifum byggja á. Þar með getur umhverfisráðherra tjáð sig opinberlega um einstakar framkvæmdir svo sem þær sem hafa verulega þýðingu fyrir vernd og nýtingu landsins. Umhverfisráðherra ber hins vegar eins og áður að endurskoða ákvarðanir Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmda sé þeim skotið til hans.
Ég er þeirrar skoðunar að lögin um mat á umhverfisáhrifum hafi haft mikil áhrif á umræðu um umhverfismál hér á landi. Sú umræða hefur gert fólk meðvitaðra um að framkvæmdir hafi áhrif á umhverfi sitt hvort sem þau áhrif eru talin jákvæð eða neikvæð. Umræðan hefur oft og tíðum verið hatrömm, og fólk dregið í dilka, með og á móti framkvæmdum. Þó að sú umræða hafi á stundum verið sársaukafull þá hefur hún að mínu mati skilað miklu, því að um leið hefur hún dregið fram það sem er mikilvægast, að við Íslendingar eigum mikil verðmæti í auðlindum okkar og náttúru sem okkur ber að fara vel og skynsamlega með.
Ég er þess fullviss að í þessum verðmætum felast okkar helstu tækifæri til verðmætasköpunar í framtíðinni. Íslendingum hefur verið falið einstakt land til varðveislu. Í náttúruauðlindum okkar felast ótrúleg verðmæti og ekki eingöngu efnisleg. Okkur ber skylda til að fara vel með þessi verðmæti fyrir okkur og komandi kynslóðir. Í efnahagshremmingum síðustu vikna hafa heyrst raddir um að nú beri að slaka á umhverfiskröfum. Hefur í því sambandi sérstaklega verið nefnt að draga skuli úr eða jafnvel fella alveg niður kröfur um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda. Ég vara mjög við slíku tali. Frá því að mat á umhverfisáhrifum kom fyrst fram hafa orðið miklar breytingar á viðhorfum fyrirtækja ekki síst stórra fyrirtækja til umhverfismála. Öll stærri fyrirtæki heims hafa mótað sér stefnu í umhverfismálum og leggja nú aukna áherslu á að bæta ímynd sína á því sviði. Að mati þessara fyrirtækja er umhverfismat á nýjum verkefnum hluti af þeirri ímynd sem þau vilja skapa. Allar helstu fjármálastofnanir heimsins líta á mat á umhverfisáhrifum sem hluta af áhættumati vegna fyrirgreiðslu við stærri verkefni. Má nefna í þessu sambandi Alþjóðabankann og norrænu stofnanirnar Norræna fjárfestingabankann (NIB) og Norræna umhverfisfjármögnunarfélagið (NEFCO). Með öðrum orðum, er mat á umhverfisáhrifum hluti af ákvörðunartöku í viðskiptum vegna verkefna á þessu sviði.
Það væri því glapræði að draga úr slíkum kröfum með skammtímasjónarmið í huga fyrir utan hvaða afleiðingar það hefði gagnvart skuldbindingum okkar gagnvart EES-samningnum. Við verðum standa vörð um þær kröfur sem til okkar eru gerðar í alþjóðasamfélaginu, Ísland verður að vera hluti af því samfélagi, en ekki eftirbátur, við höfum síst efni á því nú.
Ég vil að lokum fagna því að þessi ráðstefna skuli haldin um þetta mikilvæga mál sem mat á umhverfisáhrifum er og ég veit að afrakstur hennar mun leiða til uppbyggjandi umræðu um mat á umhverfisáhrifum sem hægt verður að draga lærdóm af.