Surtsey - einstök rannsóknastöð

Heimsminjanefnd UNESCO hefur skráð Surtsey á heimsminjaskrá yfir náttúruminjar á heimsmælikvarða. Þetta er mikill heiður fyrir íslensku þjóðina og alla þá sem unnið hafa að rannsóknum á eyjunni og verndun hennar. Surtsey er annar íslenski staðurinn sem tekinn er á heimsminjaskrána og er hún skráð sem náttúruminjar, en Þingvellir eru fyrir á listanum á grundvelli menningarminja. Heimsminjanefndinni þótti einna merkilegast við Surtsey að hún hafi verið verndað friðland frá því hún myndaðist í eldgosi á árunum 1963 til 1967 og hversu ítarlegar rannsóknir og vöktun hefur verið stunduð á eyjunni alla tíð. Hún er því talin einstök náttúruleg  rannsóknastöð.

Upphefð og ábyrgð

Þessari upphefð fylgir einnig aukin ábyrgð og skuldbinding um áframhaldandi verndun Surtseyjar. Eyjan var friðuð árið 1965 meðan gosvirkni var enn í gangi og var friðunin bundin við eldfjallið ofansjávar. Í tengslum við tilnefningu Surtseyjar árið 2006 var friðlandið stækkað verulega og er nú um 65 ferkílómetrar og nær yfir alla eldstöðina og hafsvæðið umhverfis. Með friðlýsingunni 1965 var tekið fyrir umferð manna út í eyna, nema til vísindarannsókna og vöktunar að fengnu leyfi Umhverfisstofnunar og gilda þær reglur í dag. Þetta var fyrst og fremst gert til að forðast röskun og aðflutning lífvera af mannavöldum, til að vernda viðkvæma náttúru og til að stuðla að því að eyjan fengið að þróast eftir lögmálum náttúrunnar án áhrifa eða afskipta mannsins. Miklar og fjölbreyttar vísindarannsóknir í Surtsey síðustu 45 ára hafa aukið þekkingu og skilning manna á náttúrulegri þróun nýrra landsvæða. Heimsminjanefnd UNESCO hefur nú staðfest hversu mikilvæg og verðmæt friðlýsing eyjarinnar, rannsóknir og takmörkun mannaferða út í Surtsey hefur reynst heimsbyggðinni allri. 

Traust samvinna

Surtseyjarfélagið hefur í samvinnu við Náttúrufræðistofnun Íslands og Hafrannsóknarstofnun séð um rannsóknir og reglubundna vöktun í Surtsey. Náttúrufræðistofnun Íslands tók saman upplýsingar um Surtsey að beiðni íslensku heimsminjanefndarinnar og vann ítarlega skýrslu um sérstöðu eyjarinnar sem varð grundvöllur að tilnefningu hennar á heimsminjaskrána. Ég vil þakka Náttúrufræðistofnun fyrir framlag hennar við að koma Surtsey á heimsminjaskrá UNESCO. Einnig ber að þakka framlag Umhverfisstofnunar, Hafrannsóknarstofnunar og Surtseyjarfélagsins. Þá er vert að nefna framlag menntamálaráðuneytisins en það ber ábyrgð á framkvæmd samningsins um menningar- og náttúruarfleifð heimsins fyrir Íslands hönd og hefur umsjón með menningararfinum en umhverfisráðuneytið sér um náttúruminjar og náttúruvernd. Mjög náið og gott samstarf er á milli ráðuneytanna um framkvæmd samningsins. Að síðustu vil ég þakka Vestmannaeyingum fyrir afar gott samstarf, þeirra framlag við að koma Surtsey á heimsminjaskrána og þær rausnarlegu móttökur sem sérfræðingar og vísindamenn fengu þegar þeir heimsóttu eyjarnar af þessu tilefni.

Nú er unnið að stofnun Surtseyjarstofu í Vestmannaeyjum á vegum Umhverfisstofnunar, þar sem veittar verða upplýsingar og fræðsla um tilurð og þróun Surtseyjar. Sýning sú sem nú er uppi í Þjóðmenningarhúsinu um Surtsey verður kjarni í hennar. Það er von mín að Surtseyjarstofa auki enn hróður Surtseyjar.