Ávarp umhverfisráðherra á Náttúrustofuþingi 2007

Bæjarstjórar, góðir fundarmenn

Nú eru tæp 15 ár frá því að lögin um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur tóku gildi 1. janúar 1993. Í lögunum var ákvæði til bráðabirgða um að fyrsta náttúrustofan skyldi taka til starfa á Austurlandi árið 1994 og sú næsta á Suðurlandi ári síðar. Samkomulag náðist um að þriðja náttúrustofan yrði hér í Bolungarvík og tók hún til starfa í byrjun árs 1997 og fagnar því 10 ára afmæli á þessu ári. Ég færi starfsfólki, stjórn og aðstandendum stofnunnar bestu árnaðaróskir í tilefni af þessum tímamótum.

Náttúrustofunum var fjölgað jafnt og þétt og eru þær nú orðnar sjö talsins, sú nýjasta var sett á laggirnar á Húsavík fyrir Norð-Austurland árið 2004. Nú er því eingöngu svigrúm, skv. lögunum, fyrir stofnun einar náttúrustofu til viðbótar, en í lögunum er gert ráð fyrir að umhverfisráðuneytið geti tekið þátt í rekstri allt að átta náttúrustofa á landinu. Viðræður hafa staðið við ráðuneytið að undanförnu um nýja náttúrustofu á suð-austur horni landsins sem rekin yrði í samvinnu milli Skaftárhrepps og Sveitarfélagsins Hornafjarðar, og geri ég mér vonir um að sú stofa geti hafið störf á árinu 2009 en það er þó háð ákvörðunum um aukið fjármagn til verkefnis náttúrustofa.

Fjárframlög ríkisins til náttúrustofanna skv. samningi hafa farið hækkandi undanfarin ár og skv. fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2008 verða fjárveitingar samtals ríflega 72 milljónir króna. Framlögum ríkisins til stofanna er stakkur skorinn í lögunum og af fjárlögum og miðast nú við laun forstöðumanns og allt að sömu upphæð til húsnæðis og reksturs. Gert er ráð fyrir 9,2 milljóna króna fjárveitingu til hverrar náttúrustofu, nema stofunnar hér í Bolungarvík. Samkvæmt frumvarpinu er ráðgert að hún fái rúmar 17 milljónir króna, einkum vegna sérverkefna í tengslum við tímabundin verkefni sem unnin verða skv. samningi við Náttúrufræðistofnun Íslands skv. tillögum svonefndrar Vestfjarðanefndar sem skilaði tillögum til ríkisstjórnarinnar sl. vor.

Af dagskránni hér á eftir má sjá að rannsóknar og vöktunarverkefni stofanna eru afar umfangsmikil og fjölbreytt. Enda gegna þær veigamiklu hlutverki í rannsóknar og vöktunarverkefnum og sinna mikilvægri þjónustu við sveitarfélög, stofnanir og fyrirtæki. Það hefur sýnt sig að það skiptir verulegu máli fyrir byggðir landsins að fræðimenn, vísindaleg þekking og færni á sviði náttúrufræða og annarra fræðigreina fyrirfinnist sem víðast. Mér telst til að uppbygging náttúrustofanna hafi á tæpum 15 árum skapað 25-30 störf á náttúrustofunum, eða eins og staðan virðist vera í dag frá einu til tveimur störfum upp í 7 til 8 störf á hverri stofu. Það sem hefur undrað mig mest er hversu erfiðlega hefur gengið að fá fleiri sveitarfélög að rekstri stofanna. Eins og kunnugt er var það von stjórnvalda þegar ákveðið var að ríkisvaldið setti fjármagn til uppbyggingar og rekstrar náttúrustofa að öll sveitarfélögin í viðkomandi landshluta kæmu að rekstri stofanna með fjárframlagi og áhuga. Það hefur því miður ekki orðið reyndin. Ef við fáum fleiri sveitarfélög að rekstri náttúrustofanna ætti að vera grundvöllur fyrir frekari fjölgun starfa og styrkingu náttúrustofanna. Ég tel jafnframt nauðsynlegt að styrkja starfsemi Náttúrufræðistofnunar Íslands m.a. til þess að auka enn frekar samvinnu þessara aðila og treysta samstarf á sviði rannsókna og vöktunar náttúru landsins.

Starfsmenn náttúrustofa munu nú vera um 30 en starfsmenn Náttúrufræðistofnunar eru 46 alls í Reykjavík og á Akureyri.

Um áramóti flytjast umfangsmikil verkefni á sviði landgræðslu og skógræktar frá landbúnaðarráðuneytinu yfir til umhverfisráðuneytisins auk þess sem vatnamælingar Orkustofnunar munu flytjast til ráðuneytisins úr Iðnaðarráðuneytinu. Þessar breytingar munu auka töluvert á starfsvið ráðuneytisins og hugsanlega skapa aukin samstarfsverkefni við Náttúrustofurnar innan ráðuneytisins.

Eitt stærsta verkefni umhverfisráðuneytisins á svið náttúruverndar á næstu árum verður að koma Vatnajökulsþjóðgarði á laggirnar. Áætlað er stofna þjóðgarðinn í upphafi næsta árs og að uppbygging þjóðgarðsins taki 4-5 ár. Ljóst er að þörf verður á auknum rannsóknum og vöktun á náttúrufari þjóðgarðsins og er líklegt að þar megi virkja saman verkefni, þekkingu og reynslu Náttúrufræðistofnunar Íslands og náttúrustofa umhverfis þjóðgarðinn til þess að styrkja verndun náttúruminja og fræðslu um náttúru svæðisins.

Það er komið að því að endurnýja samninga umhverfisráðuneytisins við sveitarstjórnir um rekstur náttúrustofa en allir samningar ráðuneytisins við náttúrustofurnar nema einn renna út í lok ársins. Ráðuneytið er að hefja vinnu við endurnýjun samningana og mun á næstunni hafa samband við þau sveitarfélög sem eiga aðild að rekstri náttúrustofanna í dag. Í lögunum er kveðið á um að eitt eða fleiri sveitarfélög geti átt og rekið náttúrustofur með stuðningi ríkisins. Við teljum mikilvægt, til þess að styrkja rekstrargrundvöll stofanna, að sem flest sveitarfélög taki þátt í rekstri hverrar náttúrustofu og nýti sér þjónustu þeirra. Ráðuneytið leggur ríka því áherslu á að reyna að fjölga eignar- og rekstraraðilum hverrar stofu. Að sjálfsögðu verður að nást samkomulag um það við núverandi eigendur. Ég vil því beina því til sveitarstjórnarmanna, fulltrúa í stjórnum náttúrustofanna og starfsmanna þeirra að hefja skoðun á því hvort og hvernig styrkja megi aðild sveitarstjórna að starfandi náttúrustofum við þessa endurnýjun samninganna og færa það í tal við umhverfisráðuneytið og sveitarfélögin. Þar sem svo heppilega vill til að formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga talaði hér á undan mér hvet ég hann til þess að taka málið upp á þeim vettvangi og hvetja fleiri sveitarfélög til þátttöku.