Ávarp umhverfisráðherra við útgáfu Þróunarskýrslu UNDP

Góðir gestir,

Ísland – best í heimi!

Við höfum auðvitað alltaf vitað þetta – en nú er það opinbert. Ísland trónir í efsta sæti þróunarvísitölunnar, sem Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna tekur saman ár hvert.

Það kitlar vissulega þjóðarstoltið að vera númer eitt í svona samanburði og ekki spillir fyrir að fáar vísitölur hafa jafn mikið vægi og fá jafn mikla athygli og þróunarvísitala S.þ. Hún mælir enda ekki aðeins efnislega auðlegð ríkja, heldur líka meðalævilengd og menntun og gefur þannig grófan en sannferðugan mælikvarða á velferð þjóða. Það munar kannski ekki miklu á ríkjunum í efstu sætunum og það má alltaf deila um hvaða breytur eigi að taka inn í vísitölu af þessu tagi, en engu að síður er það ánægjulegur vitnisburður um íslenskt samfélag að það sé í hópi einungis fimm ríkja sem hafa verið í efsta sæti þróunarvísitölunnar frá því hún var fyrst birt árið 1980.

En þróunarvísitalan er ekki hugsuð sem skemmtileg dægradvöl, einhvers konar Meistaradeild Jarðar í velferð, þar sem ríkustu liðin skiptast á um að vinna. Þróunarskýrslur S.þ. velta hverju sinni upp mikilvægustu málum samtímans og fjalla um hvað hægt sé að gera til að efla velferð jarðarbúa, ekki síst þeirra sem búa við bág kjör. Í Afríkuríkinu Níger við suðurmörk Sahara-eyðimerkurinnar – sem var í fyrra neðst þeirra 177 ríkja sem á annað borð hafa marktækar tölur um velferð þegnanna - eru lífslíkur fólks aðeins um 45 ár. Þar er vel innan við þriðjungur fullorðinna læs og tekjur á íbúa eru innan við einn-fertugasti af tekjum meðal-Íslendings, að svo miklu leyti sem hagfræðin getur mælt svo ólíkar aðstæður á sama kvarða.

Á heimsvísu hefur undanfarna áratugi heldur miðað í rétta átt – of hægt og of skrykkjótt og vissulega ekki alls staðar jafnt – hvað varðar baráttuna gegn fátækt og hungri. Þróunarvísitalan í öllum heimsálfum hefur farið hækkandi. Það er vart ástæða til gleðjast um of þegar hundruð milljóna manna svelta heilu hungri og milljarðar búa við skort á því sem við teljum vera lágmarkslífsþægindi – en þessi þróun gefur þó tilefni til bjartsýni um að jörð sem getur brauðfætt öll sín börn sé innan seilingar.

Það eru þó blikur á lofti. Við lifum af gæðum jarðar og þurfum að gæta að því að ofbjóða ekki umhverfi okkar með ofnýtingu eða mengun. Við þurfum að reikna með vistkerfinu í velferðinni. Stærsta ógnin til langs tíma litið er þar ef til vill loftslagsbreytingar af manna völdum. Loftslagið hefur vissulega verið breytilegt á sögulegum tímum, eins og við þekkjum sjálf Íslendingar, en nú standa fyrir dyrum breytingar af stærðargráðu sem við höfum ekki þekkt frá upphafi siðmenningar. Það er því vel við hæfi að höfundar þróunarskýrslu S.þ. hafi að þessu sinni helgað ritið loftslagsbreytingum og baráttunni við þær.

Hvað er í húfi? Í nýrri skýrslu Vísindanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar kemur fram að vísindamenn telja líklegt að hlýnun á þessari öld nemi 1,8 til 4 gráðum á Celcius. Þessi hlýnun mun nær örugglega leiða til mikillar röskunar á náttúru og samfélagi um alla jörð: við munum sjá íslaust Norður-Íshaf fyrir aldarlok, útbreiðslu þurrkasvæða og aukna flóðahættu á láglendum svæðum, svo nokkuð sé nefnt. Skilyrði til landbúnaðar munu gjörbreytast víða og hætta á að þurrkar og uppskerubrestur leiði til upplausnar á svæðum sem erfiðast eiga með að aðlagast breytingum.

Skýrsla Vísindanefndarinnar er ekki heimsendaspá, en hún segir að afleiðingarnar verði mjög alvarlegar og líkast til óafturkræfar ef ekkert verður að gert. Eitt er þó víst að breytingarnar munu hafa í för með sér mikil útgjöld vegna aukins samfélagslegs kostnaðar. Skýrsla Nicholas Stern, ráðgjafa bresku ríkisstjórnarinnar, frá sl. ári benti á að kostnaður við að bregðast við loftslagsbreytingum nú væri aðeins brot af þeim kostnaði sem á samfélagið mun falla, ef ekki verður gripið til aðgerða sem fyrst.

Hver verða helstu fórnarlömb loftslagsbreytinganna? Það verður ábyggilega ekki efsta ríkið í þróunarvísitölunni. Ísland mun hafa burði til að aðlagast breyttum aðstæðum og vandamálum sem upp kunna að koma samfara loftslagsbreytingum. Sumar afleiðingar loftslagsbreytinga kunna jafnvel að verða okkur hagfelldar, eins og opnun siglingaleiða á Norðurslóðum með hopun hafíss. Aðrar afleiðingar kunna að koma óþægilega á óvart, s.s. súrnun hafsins, en afleiðingar hennar til lengri tíma eru lítt þekktar en ljóslega slæmar fyrir lífríkið.

En helstu fórnarlömbin verða hin fátæku – eins og íbúar Níger, sem eiga á hættu aukna þurrka og eyðimerkurmyndun. Níger-búar dæla ekki miklu magni gróðurhúsalofttegunda í andrúmsloftið, en þeir verða fyrir barðinu á losun ríkari þjóða. Loftslagsmálin eru réttlætismál, þar sem vegast á hagsmunir ríkra og fátækra, ófæddra og okkar sem fremst eru í neyslukapphlaupinu í dag. Þau eru flókin - bæði tæknilega, efnahagslega og siðferðilega – og margir hafa af þeim sökum kosið annað hvort að vefengja vísindin að baki þeim eða gera lítið úr afleiðingum loftslagsbreytinga.

Slíkir málflytjendur hika hins vegar ekki við að setja fram efnahagslegar heimsendaspár um hrikalegar afleiðingar þess að voga sér að reyna að taka á vandanum. Slíkar heimsendaspár, eins og flestar aðrar, eru lítils virði. Fjölmargar rannsóknir sýna að okkur standa nú í dag til boða fjölmargar leiðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á hagkvæman hátt. Ný loftslagsvæn tækni, bætt orkunýting og breyttir lífshættir geta svo eflt starf okkar í framtíðinni.

Ríkum þjóðum heims ber skylda til að ráðast að rót vandans og efla vistvæna tækni og samfélagsþróun. Í nýrri þróun loftslagsvænnar tækni felast tækifæri til nýsköpunar og atvinnutækifæra og sjálfbærari hagvaxtar, en sá hagvöxtur sem byggir á aukinni notkun jarðefnaeldsneytis. Á loftslagsfundi Sameinuðu þjóðanna í Balí nú í desember gefst ríkjum heims fágætt tækifæri til að stilla saman strengi sína og hefja víðtækar samningaviðræður um hnattræna lausn á þessum hnattræna vanda. Þar má enginn hrökkva úr skaftinu.

Og allra síst ríkið á toppnum, Ísland. Okkar hlutskipti hlýtur að vera að bretta upp ermarnar og bjóða fram krafta okkar til lausnar á vandanum. Við erum um einn tíu þúsundasti af loftslagsvandanum – við getum verið miklu stærri hluti af lausninni. Við eigum gnótt þekkingar á nýtingu á vatnsorku og jarðvarma og getum verið leiðandi á heimsvísu hvað jarðhitann varðar. Við getum verið í fremstu röð ríkja heims í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Við eigum ekki að ganga til þessa leiks með kvíða í brjósti yfir hugsanlega dvínandi lífsgæðum og dýrari pallbílum, heldur sjá tækifærin í loftslagsvænum lausnum hér heima og til útflutnings. Við vinnum ekki stríðið ein, en eigum að hafa kjark til að fara í fylkingarbrjósti.

Það kemur kannski sá dagur að við getum sagt með tilliti til stöðu okkar meðal ríkja heims í stærsta viðfangsefni mannkyns á 21. öld: Ísland – best í heimi!

Takk fyrir,