Ávarp umhverfisráðherra á ársfundi Félags umhverfisfræðinga

Kæru umhverfisfræðingar,

Ég vil byrja á því að þakka fyrir það tækifæri að fá að hitta ykkur og ræða við ykkur um helstu áherslumál mín næstu misserin.

Félag umhverfisfræðinga og ég eigum það sameiginlegt að vera tiltölulega nýlega tekin til starfa. Eins og þið þekkið sjálf eru umhverfismálin þó þess eðlis að maður hendir sér út í þau og tekst eiginlega á loft, ef svo má að orði komast. Svo óendanlega mörg, stór og brýn eru verkefnin, og engin leið önnur en að spýta vel í lófana og taka á þeim. Það hefur því verið erilssamt í umhverfisráðuneytinu þá fimm mánuði sem liðnir eru síðan ég tók við embætti, bæði erilssamt og skemmtilegt. Mig langar til að segja ykkur frá nokkrum af megin viðfangsefnum mínum í sumar og haust, og áherslum til framtíðar.

Loftslagsmálin eru auðvitað mál málanna og þar er verk að vinna, ekki síður hér á landi en annars staðar. Það er brýnt að við Íslendingar áttum okkur á því að ábyrgð okkar er engu síðri en annarra þjóða í því sambandi. Stjórnvöld hafa sett háleit markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, eða um 50 til 75 prósent til ársins 2050. Það er sannarlega verðugt langtímamarkmið, en ég þeirrar skoðunar að við verðum líka að setja okkur tímasett og tölusett markmið til skemmri tíma, nokkurs konar vörður á leiðinni til 2050. Þannig sé ég fyrir mér að við setjum okkur markmið til 2017 eða 2020 og svo koll af kolli í takt við þær alþjóðlegu skuldbindingar sem við tökumst á hendur. Nú eru að störfum nokkrar nefndir á vegum ríkisstjórnarinnar sem eiga að hlaða þessar vörður. Ég vil sérstaklega nefna nefnd sérfræðinga undir formennsku Brynhildar Davíðsdóttur, umhverfis- og auðlindafræðings við Háskóla Íslands, sem hefur verið falið að meta helstu kosti sem völ er á til að draga úr nettólosun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi.

Ísland hefur enn ekki lagt fram hugmyndir um töluleg markmið fyrir samningaviðræðurnar um loftslagsmál sem hefjast á Balí í desember. Það er erfitt að gera slíkt nema fyrir liggi greining á möguleikum til að ná slíkum markmiðum og mat á kostnaði við það. Þar erum við mörgum árum á eftir til dæmis Norðmönnum, sem ætla sér kolefnishlutleysi árið 2050. En á næstu mánuðum munum við vinna í kappi við tímann, og ég mun reyna að tryggja að þessi mynd skýrist á fyrri hluta næsta árs.

Ég kynnti nýlega fyrstu úthlutun losunarheimilda vegna gróðurhúsalofttegunda. Við afgreiðslu frumvarps til laga um losun gróðurhúsalofttegunda á Alþingi í mars kom fram sú afstaða þingmanna Samfylkingarinnar að taka ætti gjald fyrir losunarheimildir, og það er enn afstaða mín að það eigi að taka gjald fyrir slíkar heimildir. Það var hins vegar ekki samþykkt í vor og því stóð ég frammi fyrir þeirri spurningu í sumar hvort setja ætti bráðabirgðalög fyrir fyrstu úthlutun samkvæmt lögunum 1. október. Slíkt hefði hins vegar orkað tvímælis og raunar vafasamt að það hefði staðist. Ég lít hins vegar svo á að það sé forgangsverkefni að leggja grunn að slíku kerfi fyrir stóriðjur, þannig að skapaður verði hvati til þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það þarf enginn að velkjast í vafa um að tími ókeypis losunar gróðurhúsalofttegunda í andrúmsloftið er senn liðinn.

Verkefni á sviði náttúruverndar eru mörg og brýn. Náttúruverndin hefur farið halloka gagnvart öðrum tegundum landnýtingar, bæði í umræðunni og í stefnumótun stjórnvalda. Þar er einnig unnið í kappi við tímann, því að margar ákvarðanir hafa verið teknar á undanförnum árum sem erfitt er og jafnvel ómögulegt að snúa til baka – ákvarðanir sem varða nýtingu einhverra mikilvægustu landsvæða á Íslandi. Við iðnaðarráðherra erum samtaka um að reyna að hægja á þróuninni þar til framtíðarstefnumótun í auðlinda- og landnýtingarmálum liggur fyrir. Hér hefur að undanförnu ríkt hálfgert gullgrafaraástand, og menn oft ekki sést fyrir í ákafa sínum. Þessu þarf að breyta. Það þarf að lyfta náttúruverndinni og jafna stöðu hennar gagnvart stóriðju. Og það þarf að breyta umræðunni og sannfæra þjóðina um margþætt gildi náttúruverndar. Stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs er gríðarlega stórt og mikilvægt skref á þeirri leið. Þar er um að ræða stærsta náttúruverndarverkefni sem Íslendingar hafa tekist á við. Vatnajökulsþjóðgarður verður stærsti þjóðgarður í Evrópu, og mun ef að líkum lætur ekki bara skipta sköpum í náttúruvernd heldur skapa mörg störf og auka þjóðartekjur til muna. Vinna við stofnun hans er komin vel á veg og henni verður fram haldið af metnaði og myndarskap. Ég hef líst þeirri skoðun minni að Langisjór og vatnasvið Jökulsár á Fjöllum eigi að falla innan þjóðgarðsins og ég er vongóð um að af því verði, þó það kunni að taka einhvern tíma.

Vinna við nýja náttúruverndaráætlun er einnig hafin og ég vænti þess að hún verði árangursrík. Þá liggur fyrir vilji minn til að stækka friðlandið í Þjórsárverum þannig að allt votlendi þeirra verði innan friðlandsmarka. Ég hef einnig óskað eftir því að undirbúningur verði hafinn við að taka þrjú ný svæði inn á skrá Ramsar-samningsins um vernd votlendissvæða sem hafa alþjóðlega þýðingu. Þessi svæði eru: Breiðafjörður, Guðlaugs- og Álfgeirstungur í Húnavatnssýslum, og Eyjabakkar norðan Vatnajökuls. Öll þessi svæði eru eða verða friðlýst, en með því að tilnefna þau á Ramsar-skrána njóta þau öflugri verndar en áður, sem alþjóðlega mikilsverð votlendi.

Hvað framtíðina og heildarmyndina varðar þá hef ég ásamt iðnaðarráðherra skipað verkefnisstjórn sem falið hefur verið að undirbúa rammaáætlun um vernd og nýtingu náttúrusvæða. Verkefnastjórnin á að skila heildarmati á nýtingarkostum árið 2009 og á grunni þess verður lögð fyrir Alþingi tillaga að rammaáætlun um verndun og nýtingu náttúrusvæða. Útgáfa nýrra rannsóknaleyfa til virkjana hefur verið fryst á meðan á þessari vinnu stendur.

Þetta var um hin stóru mál á sviði umhverfisverndar um þessar mundir; náttúruverndin og loftslagsmálin. En málaflokkurinn er svo miklu, miklu viðameiri en opinber umræða gefur oft ástæðu til að ætla. Í starfi mínu vil ég líka leggja áherslu á mál sem lúta að daglegu lífi okkar, og beita mér fyrir því að auðvelda fólki að velja leiðir sem stuðla að sjálfbærri nýtingu og draga úr sóun verðmæta. Þá á ég einkum við neytendamál og fræðslu. Þannig vil ég til dæmis efla áhuga á og auka framboð á umhverfismerktum vörum og þjónustu í samvinnu við kaupmenn og neytendur, auka ábyrgð þeirra sem dreifa fjölpósti á kostnaði við söfnun og förgun úrgangs vegna fjölpósts, minnka notkun plastpoka, auka framboð kennsluefnis um umhverfismál fyrir grunn- og framhaldsskóla og auka samstarf umhverfisráðuneytisins við félagasamtök. Það er von mín að Félag umhverfisfræðinga eigi eftir að taka virkan þátt í slíku starfi með okkur í framtíðinni.

Að lokum vil ég vekja athygli ykkar á því að ég hef sett af stað vinnu í umhverfisráðuneytinu til að styrkja löggjöf sem ætlað er að vernda umhverfið. Þannig vil ég að umhverfisábyrgð verði lögfest, en þar með yrði mengunarvaldur gerður ábyrgur fyrir umhverfistjóni og jafnframt skyldaður til að greiða fyrir aðgerðir til að koma í veg fyrir eða bæta tjón á umhverfinu. Einnig þarf að endurskoða náttúruverndarlögin til að treysta verndarákvæði þeirra. Þá þarf að renna styrkari stoðum undir vernd dýra, meðal annars með því að endurskoða dýraverndarlög og ákvæði laga um friðun villtra dýra.

Eins og þið vitið sem vinnið á sviði umhverfismála, til dæmis hjá sveitarfélögum, við heilbrigðiseftirlit, í skipulagsstörfum eða sem landverðir, að þá er samt ekki nóg að styðjast við lagabókstaf í umhverfisvernd. Framkvæmd og eftirfylgni laganna þarf líka að vera í lagi. Mér sýnist að þar sé pottur víða brotinn. Í mínum huga er alveg ljóst að styrkja þarf rétt þeirra sem falin hefur verið ábyrgð á náttúruvernd til að grípa inn í og stöðva lagabrot. Náttúran á ætíð að njóta vafans.

Kæru umhverfisfræðingar, ég óska ykkur góðs aðalfundar og ég óska okkur öllum góðs samstarfs á vettvangi umhverfismála um ókomna tíð.