Ávarp umhverfisráðherra á ráðstefnunni Trjágróður til yndis og umhverfisbóta

Ágætu gestir.

Hér í dag mun verða fjallað um tré frá ýmsum sjónarhornum: fegurð þeirra, fjölbreytileika og margvísleg nyt. Má þar fyrst nefna útivistargildi trjáreita sem almenningur nýtir í æ ríkari mæli sér til heilsubótar og yndisauka. Rannsóknir sýna ótvírætt að skógarsvæði í og við þéttbýli eru mikill styrkur fyrir almenna heilsueflingu, bæði andlega og líkamlega. Svæðin eru ekki bara lungu byggðarinnar heldur lifur hennar og nýru, og leggja þannig grunn að betri lífsgæðum okkar allra.

Umræðan að undanförnu um þátt trjágróðurs í bindingu kolefnis hefur varla farið fram hjá neinum. Ljóst er að skógrækt mun gegna mikilvægu hlutverki í baráttu okkar við loftslagshlýnun og í loftslagsstefnu stjórnvalda er lögð áhersla á að sameina þau markmið að endurheimta gróður og jarðveg og draga úr loftslagsbreytingum með bindingu kolefnis úr andrúmslofti. Um leið er þó brýnt að við tökum tillit til líffræðilegrar fjölbreytni trjáplanta.

Mig langar til að nýta þetta tækifæri hér í dag til að fjalla sérstaklega um stöðu íslenska birkisins.

Birkiskógar landsins eru meðal fjölsóttustu útivistarsvæða landsins og hafa um aldaraðir veitt mörgum upplyftingu og innblástur. En þeir hafa átt undir högg að sækja.

Útbreiðsla birkiskóga hér á landi nú er einungis um 5% af áætluðu flatarmáli þeirra við landnám. Eru helstu ástæður fyrir eyðingu birkiskóga taldar vera nýting mannsins, þ.e. viðarhögg til kolagerðar og eldiviðar, og búfjárbeit. Uppblástur í kjölfar ofnýtingar, óhagstæðar veðurfarsbreytingar og náttúruhamfarir hafa síðan magnað afleiðingarnar. Talið er að skógarþekja á Íslandi hafi náð sögulegu lágmarki um og eftir 1940 vegna skógarhöggs til húshitunar og beitar.

Í dag eru um 17% af birkiskógum landsins á friðlýstum svæðum eða í umsjón Skógræktar ríkisins, Landgræðslunnar og Þingvallanefndar. Það hefur því verið minna álag á birkiskóga á Íslandi síðastliðna þrjá áratugi en í margar aldir þar á undan. Þrátt fyrir það hefur ekki tekist að stöðva eyðingu þeirra.

Á undanförnum árum hafa umsvif og framkvæmdir í birkiskóglendum víða um land farið vaxandi. Birkiskógum er raskað eða eytt vegna framkvæmda til dæmis vegna vegagerðar, stækkunar þéttbýlis og frístundabyggðar.

Byggð getur þó líka stuðlað að vernd birkiskóganna. Frístundabyggð er t.d. nær alltaf friðuð fyrir búfjárbeit og eigendur frístundaheimila vilja gjarnan stuðla að vernd skóglendis vegna fegurðar, landslags og skjóls. Nauðsynlegt er að skipuleggjendur, landeigendur og sveitarfélög axli sameiginlega ábyrgð í þessum efnum. Skipulagsáætlanir eru öflugasta stjórntæki sveitarfélaga í þessu tilliti. Á skipulagsstigi má gera ráð fyrir vernd og endurheimt birkiskóga, t.d. á útivistarsvæðum og á landi ofan byggða. Hafa ber í huga að til lengri tíma litið getur gróðursetning innfluttra plöntutegunda einnig haft í för með sér neikvæð áhrif á birkiskóga. Sveitarfélög ættu að setja sér markmið um vernd líffræðilegrar fjölbreytni hvert á sínum stað og leggja þannig sitt af mörkum til alþjóðlegs markmiðs um að stöðva tap á líffræðilegri fjölbreytni fyrir árið 2010.

Ég vona að vernd og endurheimt birkiskóga verði hluti af umfjölluninni hér á þessari ráðstefnu. Við þurfum að auka þekkingu og skilning fólks á gildi þeirra. Það bíður okkar löng leið að því markmiði að vernda og endurheimta birkiskógana. Vonandi verða nokkur skref hennar stigin hér á þessari ráðstefnu.