Ávarp umhverfisráðherra á 40 ára afmæli Skaftafellsþjóðgarðs 15. september 2007
Ágæta samkoma.
Í dag fögnum við 40 ára afmæli þjóðgarðsins í Skaftafelli sem stofnaður var á þessum degi 1967. Á þessum 40 árum hefur þjóðgarðurinn stækkað og dafnað. Í upphafi var þjóðgarðslandið um 500 ferkílómetrar að flatarmáli, en mörkum þjóðgarðsins hefur tvívegis verið breytt síðan, fyrst árið 1984 en þá urðu m.a. Grímsvötn hluti af honum. Árið 2004 stækkaði þjóðgarðurinn verulega og þekur nú 4.807 km2. Nær hann yfir Lakagígasvæðið sem áður var náttúruvætti og sömuleiðis yfir friðlandið Esjufjöll. Skaftafellsþjóðgarður nær í dag yfir 2/3 hluta Vatnajökuls og skiptist í þrjú ólík svæði: Lakagíga, Skaftafell ásamt efsta hluta Skeiðarársands og um 58% af jökulhettu Vatnajökuls ásamt skriðjöklum og Öræfajökli.
Svæðið sem þjóðgarðurinn þekur er fjölbreytt frá náttúrunnar hendi. Það einkennist af landslagi sem mótast hefur af jöklum og eldvirkni og er sérstakt fyrir fjölbreytileika og litadýrð. Lífríkið er gróskumikið og fjölbreytt og má sérstaklega nefna Bæjarstaðabirkið há- og beinvaxna og ýmsar tegundir með takmarkaða útbreiðslu á þessu svæði.. Í dag koma tugþúsundir ferðamanna ár hvert til að njóta menningarminja og náttúrfars þjóðgarðsins.
Það var vegna ofangreindrar sérstöðu svæðisins, hvað varðar landmótun og lífríki, en ekki síður vegna áhrifa eldgosa á búsetu í Öræfasveit, að ástæða þótti til að friðlýsa það fyrir 40 árum. En það gerðist ekki með einu pennastriki.
Aðdraganda að stofnun Skaftafellsþjóðgarðs má rekja um 50 ár aftur í tímann. Um miðjan 6. áratuginn urðu vatnaskil í umræðu um náttúruvernd á Íslandi. Mikið hafði áunnist með stofnun þjóðgarðsins á Þingvöllum. Eftir að friðlýsing Þingvalla hafði náð fram að ganga var brautin að ýmsu leyti beinni, en það sýndi sig þó að lög um almenna náttúruvernd áttu langt í land. Þá skipti miklu að í fylkingarbrjósti náttúruverndarmála voru menn, sem gátu í senn talað af djúpri þekkingu og þannig að þeir náðu til almennings. Árið 1956 voru fyrstu lögin um náttúruvernd sett og fyrsta Náttúruverndarráðið var stofnað. Á þeim tíma og allt fram að stofnun umhverfisráðuneytisins heyrði málaflokkurinn undir Menntamálaráðuneytið.
Það var án efa undir áhrifum nýrra náttúruverndarlaga að prófessor Sigurður Þórarinsson lagði fyrst til árið 1959 að í Skaftafelli skyldi verða þjóðgarður. Hann var meðal þeirra fjölmörgu manna sem unnu ötullega að því markmiði að friðlýsa Skaftafell í Öræfum sem þjóðgarð. Sigurður hafði stundað rannsóknir á svæðinu á 6. áratuginum, m.a. kannað eldvirkni í Öræfajökli og komist að þeirri niðurstöðu að stórt gos í Öræfajökli hefði lagt sveitina í eyði árið 1362. Rannsóknir Sigurðar þóttu gagnmerkar enda ruddi hann braut nútíma eldfjallafræði á þessum tíma.
Formlegur undirbúningur að stofnun þjóðgarðs í Skaftafelli hófst með bréfi frá Sigurði Þórarinssyni dagsettu í nóvember 1960 til þáverandi Náttúruverndarráðs. Í bréfinu kemur fram beiðni um það að skoðaðir verði af fullri alvöru möguleikar á stofnun þjóðgarðs í landi Skaftafells og svæðis austan Skeiðarár. Þessi saga verður ekki rakin hér en ljóst er að hér voru hugsjónir stórhuga manna á ferðinni sem sáu möguleika í verndun náttúrunnar til framtíðar. Margir komu að undirbúningi stofnun þjóðgarðsins á sínum tíma og væri of langt mál að telja þá alla hér upp. Úrslitum réði þó velvilji landeigenda á svæðinu, manna eins og Ragnars Stefánssonar bónda í Hæðum og Ingigerðar Þorteinsdóttur, eiganda Bölta. Framlag Sir Peters Scott og World Wildlife Fund skipti einnig miklu en með styrk frá þeim sjóði var unnt að ganga frá kaupum á hluta Skaftafellsjarðarinnar undir þjóðgarðinn. Sir Peter Scott sem þekktur er m.a. fyrir rannsóknir á heiðargæs í Þjórsárverum var einn af stofnendum WWF sjóðsins og hefur áhugi hans á og umhyggja fyrir sérstæðri náttúru Íslands án efa átt sinn þátt í að styrkurinn fékkst.
Nú skal horft til framtíðar. Á döfinni er stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs, stærsta þjóðgarðs Evrópu, en lög þessa efnis voru sett á Alþingi síðastliðinn vetur. Mun þjóðgarðurinn í Skaftafelli verða veigamikill hluti af hinum nýja þjóðgarði. Stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs er metnaðarfullt verkefni og tvímælalaust langstærsta verkefni í náttúruvernd sem íslensk stjórnvöld hafa ráðist í. Um er að ræða verndun á einkar sérstæðri landslagsheild og landmótun sem sýnir einstakt samspil elds og íss. Sumir eru þeirrar skoðunar að Vatnajökulsþjóðgarður sé mjög vel til þess fallinn að komast á Heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna ef íslensk stjórnvöld sækjast eftir því.
Friðlýsing svæða er ein tegund landnotkunar. Færa má sterk rök fyrir því að stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs feli í sér mikilvæg tækifæri til atvinnuþróunar fyrir þau byggðalög sem liggja að þjóðgarðinum. Verkefnið er af þeirri stærðargráðu að það mun vekja alþjóðlega athygli og ef að líkum lætur auka verulega tekjur á svæðinu, einkum af ferðaþjónustu og greinum tengdum henni. Við verðum þó að stíga varlega til jarðar og meta reglulega áhrif aukinnar ferðamennsku á friðlýst svæði. Nauðsynlegt er að koma í veg fyrir ágang og rask með skynsamlegri stýringu, upplýsingamiðlun og öflugu þjónustuneti innan þjóðgarðsins. Brýnt er að sjálfbær þróun verði höfð að leiðarljósi í öllum aðgerðum og framkvæmdum í Vatnajökulsþjóðgarði til að tryggja að við göngum ekki á náttúruauðlindir þjóðarinnar. Þannig tryggjum við komandi kynslóðum sömu möguleika og við höfum í dag til þess að njóta menningar- og náttúruminja landsins.
Það eru spennandi tímar framundan. Vatnajökulsþjóðgarður opnar nýja möguleika og það er trú mín að stofnun þjóðgarðsins stuðli að sátt milli mismunandi skoðanna í landnotkunarmálum þjóðinni til heilla.
Að lokum óska ég landsmönnum öllum til hamingju með afmælið og óska starfsfólki Skaftafellsþjóðgarðs allra heilla um ókomin ár.